Teoretyczne podstawy wiedzy o teatrze

Teoretyczne podstawy wiedzy o teatrze

Aktor i widz to dwa najistotniejsze składniki, bez których istnienie teatru nie byłoby możliwe. Teatr może obyć się bez reżysera, inscenizatora, choreografa czy scenografa, ale spektakl bez widzów lub bez aktorów nie jest możliwy. Aktor jest więc podstawowym tworzywem teatru, elementem niezbędnym. Z kolei sam teatr to ukierunkowane działania aktorów na użytek publiczności. Z drugiej jednak strony z nielicznymi wyjątkami aktorzy aż do XIX wieku byli pogardzani i biedni. Do wyjątków należeli artyści opłacani przez mecenasów.

Pełnowartościowy spektakl teatralny to taki, w którym następuje swego rodzaju porozumienie pomiędzy sceną a widownią.

Teatr to rodzaj sztuki, która odwołuje się niemal do wszystkich zmysłów człowieka. Łączy obraz z dźwiękiem, ukazuje bezruch lub ruch. Czasem nawet może odwołać się do zmysłu węchu lub dotyku.

Rzeczywistość teatralna to rzeczywistość umowna.

Rodzaje widowisk teatralnych

• przedstawienie dramatyczne; por. dramat (może też zawierać elementy innych rodzajów widowisk teatralnych)
• opera, pierwotnie opera seria (poważna), od XVII wieku także komiczna
• operetka – z mniej skomplikowaną fabułą niż opera, z niej wykształciły się gatunki współczesne:
• śpiewogra
• musical
• balet, który wykształcił się z komedii dell'arte i widowisk jarmarcznych
• pantomima – oparta wyłącznie na geście, mimice, ruchu, z wyeliminowanym słowem
• teatr plastyczny – opierający się na plastyce ruchu, dekoracji i sposobu wyrażania się (por. np. twórczość Józefa Szajny i Henryka Tomaszewskiego).

Rodzaje teatru

• sceniczny
• bulwarowy
• ogródkowy
• radiowy
• telewizyjny
• uliczny
• objazdowy
• szkolny
• lalkowy

Elementy struktury spektaklu

• tekst bądź scenariusz – jest punktem wyjścia do realizacji spektaklu
• aktor – decyduje o autonomiczności teatru i jego wyróżnienia od innych dyscyplin artystycznych; odwiecznym problemem jest pytanie, czy aktor jest twórcą, czy jedynie odtwórcą, wykonawcą
• gest, mimika
• choreografia
• ruch sceniczny – uwidacznia zmiany sytuacji scenicznych (jeśli powtarza się ten sam ruch sceniczny na początku i na końcu, nazywa się to klamrą)
• czas scenowy – musi być wymierny, konkretny, jest różny w różnych warunkach historycznych i kulturowych; obecnie spektakl trwa 2-3 h (nie jest równoznaczny z czasem percepcji); z góry zostaje zagospodarowany przez dramaturga
• przestrzeń sceniczna – stosowane są różne środki, aby unaocznić widzom miejsce lub sytuację
• scenografia
• oprawa muzyczna
• reżyseria

Widownia teatralna

Niezbędnym elementem spektaklu teatralnego jest też widownia teatralna, czyli zbiór osób, które znajdują się na sali w danym czasie. Do przełomu XIX i XX wieku widzowie mogli aktywnie uczestniczyć w przedstawieniach. Obecnie należy to do rzadkości (z wyjątkiem prezentacji kabaretowych). Widzów od przedstawienia oddziela tzw. "Czwarta ściana". Dzieło sztuki jest dziełem sugestywnym. Na sugestie dochodzące ze sceny najbardziej reagują widzowie, którzy są wrażliwi lub aktywni. Z kolei na ich reakcje reagują inni.