Literacka Nagroda Nobla

Literacka Nagroda Nobla uważana jest za najbardziej prestiżową międzynarodową nagrodą literacką na świecie. Ustanowiona razem z czterema innymi nagrodami przez Alfreda Nobla w testamencie z 1895, jest przyznawana od 1901.

Zasady przyznawania Nagrody 

Wolą Alfreda Nobla było, aby nagroda trafiła w ręce osoby, która stworzy najbardziej wyróżniające się dzieło w kierunku idealistycznym. Pierwotny wymóg, zakładający, że rozpatrywane będą dzieła powstałe w roku poprzedzającym przyznanie nagrody został złagodzony do stwierdzenia, że starsze prace mogą być rozpatrywane, jeśli ich znaczenie zostało docenione dopiero niedawno.

Jako organ przyznający nagrodę Nobel wskazał Akademię Szwedzką. Została ona założona na wzór Akademii Francuskiej przez króla Gustawa III w 1786. Akademia składa się z 18 członków, znanych jako De Aderton ("Osiemnastu"). W jej skład wchodzą szwedzcy pisarze, poeci, filolodzy i historycy. Nad wyborem laureata pracuje Komitet Noblowski, składający się z czterech lub pięciu osób, wybrany spośród członków Akademii na okres trzech lat.

Prawo do nominacji mają członkowie Akademii Szwedzkiej oraz innych akademii i instytucji o podobnym charakterze. Prawo to otrzymali także uniwersyteccy profesorowie literatury i filologii, poprzedni laureaci Nagrody, oraz przewodniczący stowarzyszeń odpowiedzialnych za twórczość literacką w danym kraju. Nominacje są tajne przez 50 lat, co oznacza że wszelkie nazwiska potencjalnych kandydatów podawane przed i po ogłoszeniu nagrody są jedynie spekulacjami.

 Cykl pracy 

Cykl pracy nad przyznawaniem nagrody wygląda następująco:

• Wrzesień: członkowie Komitetu Noblowskiego wysyłają około 600-700 tajnych formularzy do osób uprawnionych do nominacji. Nominacje muszą być zgłaszane do 31 stycznia następnego roku.
• Luty: Komitet tworzy listę i przekazuje Akademii do zatwierdzenia.
• Kwiecień: Komitet wybiera 15-20 nazwisk kandydatów wstępnych do rozpatrzenia przez Akademię.
• Maj: Komitet zawęża listę do 5 finalistów do rozpatrzenia przez Akademię.
• Czerwiec-Sierpień: Członkowie Akademii zapoznają się z twórczością kandydatów.
• Wrzesień: Dyskusja nad twórczością kandydatów.
• Październik: Wybór laureata.
• Grudzień: 10 grudnia w Sztokholmie odbywa się uroczysta Ceremonia Wręczenia Nagrody Nobla.

 Głosowanie 

Głosowanie, w którym biorą udział członkowie Akademii, odbywa się w październiku. Dokładny termin jest ustalony i podany odpowiednio wcześniej do wiadomości. Każda osoba uprawniona do głosowania daje sekretarzowi karteczkę z nazwiskiem kandydata. Obowiązuje bezwzględna większość głosów. W przypadku niewyłonienia zwycięzcy, głosowanie jest powtarzane.

 Historia przyznawania nagrody 

Pierwszym laureatem literackiej nagrody Nobla został Sully Prudhomme. Otrzymał on wówczas 150 782 koron szwedzkich (SEK). Obecnie kwota ta wynosi 10 milionów SEK.

Nagrody nie przyznano 7 razy: w latach 1914, 1918, 1935, 1940-1943. Czterokrotnie przyznano ją podwójnie: w latach 1904, 1917, 1966 i 1974. Dwóch pisarzy nie przyjęło nagrody: Jean Paul Sartre i Borys Pasternak (któremu zakazały władze radzieckie).

Jedyny raz nagrodę przyznano pośmiertnie - w 1931 otrzymał ją Erik Axel Karlfeldt, członek Akademii pełniący przez 20 lat funkcję jej sekretarza. Był on dwukrotnie nominowany, lecz nie godził się na przyznanie jej samemu sobie.

 Dyskusja nad przyznanymi nagrodami 

Wielu ludzi uważa, że w historii przyznawania nagrody pominięto wielu słynnych pisarzy, takich jak Lew Tołstoj, Henryk Ibsen, Emil Zola, Mark Twain, Marcel Proust, James Joyce, Bertolt Brecht, Jorge Luis Borges, Graham Greene, Marguerite Yourcenar czy Witold Gombrowicz, Zbigniew Herbert i Stanisław Lem. Z kolei nazwiska niektórych laureatów zostały szybko zapomniane. Wybór kilku laureatów dostarczył kontrowersji. Zaliczyć można do nich Dario Fo i Elfriede Jelinek. Najbardziej kontrowersyjny wybór dotyczył jednak Eyvinda Johnsona i Harry'ego Martinsona z 1974, którzy sami brali udział w głosowaniu.

 Lista laureatów